Όψεις στα Κινηματογραφικά Ρεύματα

Τρίτη 13/01 στις 20:00

Παρουσίαση : Η σχετικότητα της αλήθειας, εξαρτώμενη από την εκάστοτε οπτική, μέσω της ρηξικέλευθης «Αναπαράστασις» (1970) του Θεόδωρου Αγγελόπουλου.

Ελληνικό Νέο Κύμα :
Το Ελληνικό Νέο Κύμα των δεκαετιών του 1960 και του 1970 χαρακτηριζόταν από ένα οπτικό στυλ που δομούνταν από έναν συνδυασμό νατουραλιστικών, ντοκιμαντέρ σκηνικών με πιο στυλιζαρισμένες, αλληγορικές προσεγγίσεις. Βασικά στοιχεία περιλαμβάνουν μια προτίμηση για χώρους του πραγματικού κόσμου, όπως δρόμους και καφετέριες, συχνά γυρισμένα με γρήγορες, αυτοσχεδιαστικές τεχνικές, σε αντίθεση με μια μεταγενέστερη τάση (1973-1977) προς την αλληγορία και την κλειστοφοβική αισθητική. Η μεταγενέστερη περίοδος χαρακτηρίστηκε επίσης από μια αυξημένη τάση καλλιτεχνικότητας, με συνθέσεις που θύμιζαν έργα ζωγραφικής και εικονοπλασίες με γεωμετρικούς ή κενούς χώρους. Αποτελεί μία τομή στην ιστορία της εγχώριας κινηματογραφίας, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από τον εμπορικό, δημοφιλή κινηματογράφο της προηγούμενης περιόδου σε ένα πιο καλλιτεχνικό, πολιτικοποιημένο και εσωστρεφές σινεμά, με έναν κριτικό ρεαλισμό, σε αντίθεση με τον μελοδραματικό ή κωμικό χαρακτήρα του παλιού στυλ κινηματογράφου.

Χαρακτηριστικά Ελληνικού Νέου Κύματος :
1) Μείγμα νατουραλισμού και στυλιζαρίσματος:
Οι πρώτες ταινίες συχνά χρησιμοποιούσαν πραγματικές τοποθεσίες όπως δρόμους και καφετέριες, με βιαστικά γυρίσματα και φυσικά σκηνικά, δίνοντας μια ακατέργαστη, ντοκιμαντέρ αίσθηση.
2) Έμφαση στο αστικό τοπίο:
Πολλές ταινίες χρησιμοποίησαν το αστικό τοπίο, συχνά με μια αίσθηση μοντερνισμού, ως φόντο για να διερευνήσουν κοινωνικά και ψυχολογικά θέματα, πλαισιώνοντας τις φιλμικές καταγραφές των αστικών χώρων μέσα από γεωμετρικές γραμμές και ανακλαστικές επιφάνειες για την επίτευξη της κατάλληλης ατμόσφαιρας.
3) Αλληγορία και κλειστοφοβική αισθητική:
Η περίοδος από το 1973 έως το 1977 χαρακτηρίζεται από μια στροφή προς τη δημιουργία ενός κλειστού, αλληγορικού σύμπαντος, χρησιμοποιώντας αισθητικές που ήταν πιο σκόπιμα στυλιζαρισμένες και συμβολικές.
4) Σύνθεση κάδρου :
Τα γραφικά αναπαράγουν εικόνες οι οποίες σχετίζονται με πίνακες ζωγραφικής, ώστε να έχουνε μια κλασικότητα στην καλαισθησία τους ενώ ταυτόχρονα να αποτελούνε αναφορές σε άλλες τέχνες, δείχνοντας τη σύνδεση του κινηματογράφου με άλλες ανθρώπινες καλλιτεχνίες, επηρεασμένα από το ευρύτερο Ευρωπαϊκό κίνημα του Κινηματογράφου.
5) Χρήση τοπίων :
Το φυσικό τοπίο διαδραμάτιζε ρόλο συμβολικής αναφοράς σε άλλα νοήματα, αντανακλώντας την ψυχολογία των χαρακτήρων τους και την ευρύτερη κατάσταση της Ελλάδας.
6) Πολιτικά και κοινωνικά θέματα:
Οι ταινίες συχνά ασχολούνταν με την πολιτική αναταραχή της εποχής, την κληρονομιά του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, την ελληνική ιστορία, την πολιτική καταπίεση, την εξορία και τις κοινωνικές αλλαγές που επέφερε ο εκσυγχρονισμός, με μεταμφιεσμένες αναφορές στην τότε πραγματικότητα λόγω της λογοκρισίας, ή με σαφή καταγγελτικό τόνο μετά τη Μεταπολίτευση, αναδεικνύοντας την κοινωνική αδικία, την αστικοποίηση (ερήμωση της υπαίθρου), τη μετανάστευση και τις επιπτώσεις του Εμφυλίου Πολέμου.

7) Αλληγορία: Οι σκηνοθέτες χρησιμοποιούσαν συχνά αλληγορικές αφηγήσεις για να σχολιάσουν πολιτικές καταστάσεις χωρίς να είναι υπερβολικά σαφείς, μια τεχνική που ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας.
8) Πειραματική αισθητική, Πειραματικές τεχνικές:
Το κίνημα αγκάλιασε την πειραματική κινηματογράφηση, υπήρξε μια στροφή προς μοντερνιστικές και πρωτοποριακές τεχνικές, επηρεασμένες από το ευρωπαϊκό art-house σινεμά και τον ιταλικό νεορεαλισμό, απομακρύνοντας τις παραδοσιακές αφηγηματικές δομές, υπήρχε προτίμηση απόδοσης των θεμάτων δίχως διάλογο με απλή απεικόνιση των καταστάσεων, η μειωμένη χρήση μουσικής και η απεικόνιση πιο σύνθετων χαρακτήρων.
9) Μη παραδοσιακή υποκριτική:
Οι ηθοποιοί υιοθέτησαν ένα στυλ «μη υποκριτικής», προσπαθώντας να δημιουργήσουνε κλίμα αποστασιοποίησης του θεατή από την ερμηνεία, συμμετοχή μη επαγγελματιών και δόθηκε έμφαση στην αυθεντική απεικόνιση της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας.

10) Χρήση κάμερας :
Η κινηματογράφηση συχνά περιελάμβανε μεγάλα πλάνα, φορητές κάμερες και στυλιζαρισμένα πλαισιώματα για να δημιουργήσει μια συγκεκριμένη διάθεση ή συναίσθημα, όπως ο εγκλωβισμός, μακρά χρονικά πλάνα (long takes) και έμφαση στην εικόνα (έναντι του διαλόγου).
11) Λογοτεχνικές επιρροές: Υπήρξε ισχυρή επιρροή από τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, με σενάρια που συχνά βασίζονταν σε μυθιστορήματα ή ενσωμάτωναν λογοτεχνική πεζογραφία στην αφήγηση.
12) Νέοι τρόποι παραγωγής: Αυτή η εποχή είδε την εμφάνιση νέων κινηματογραφιστών και νέων τρόπων δημιουργίας ταινιών, με ορισμένα έργα να χρηματοδοτούνται από το κράτος, δίχως κάποια εταιρία μεγάλης παραγωγής, ταυτόχρονα φυσικά το κόστος των γυρισμάτων ήτανε αρκετά μικρό.

Συνοπτικά, η περίοδος χαρακτηρίζεται από μια έντονη καλλιτεχνική αναζήτηση και μια εστίαση στην ελληνική ταυτότητα και τις κοινωνικοπολιτικές μεταβολές της εποχής, προσπαθώντας να ξεφύγει από τα στερεότυπα του παρελθόντος.

Χαραχτηριστικοί Σκηνοθέτες :
1) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
2) Τάκης Κανελλόπουλος
3) Σταύρος Τορνές
4) Νίκος Κούνδουρος
5) Τόνια Μαρκετάκη

6) Παντελής Βούλγαρης
7) Θανάσης Ρεντζής
8) Νίκος Νικολαΐδης
9) Αλέξης Δαμιανός
10) Νίκος Παναγιωτόπουλος
11) Κώστας Σφήκας
12) Κώστας Γαβράς
13) Νίκος Παπατάκης
14) Κώστας Φέρρης
15) Ροβήρος Μανθούλης
16) Γιώργος Πανουσόπουλος
17) Δήμος Θέος
18) Φρίντα Λιάπα

Χαραχτηριστικές ταινίες :
1) Η Αναπαράσταση (1970) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
2) Μέρες του ‘36 (1972) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
3) Ο Θίασος (1975) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
4) Οι Κυνηγοί (1977) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
5) Ο Μεγαλέξανδρος (1980) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
6) Ταξίδι στα Κύθηρα (1984) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
7) Ο Μελισσοκόμος (1987) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
8) Ο Φόβος Κώστας (1966) Κώστας Μανουσάκης
9) Ουρανός (1962) Τάκης Κανελλόπουλος
10) Εκδρομή (1966) Τάκης Κανελλόπουλος
11) Παρένθεση (1968) Τάκης Κανελλόπουλος
12) Η τελευταία άνοιξη (1972) Τάκης Κανελλόπουλος
13) Το χρονικό μιας Κυριακής (1975) Τάκης Κανελλόπουλος
14) Ρομαντικό σημείωμα (1978) Τάκης Κανελλόπουλος
15) Σόνια (1980) Τάκης Κανελλόπουλος

16) Μυκήναι (1963) Σταύρος Τορνές
17) Κυκλάδες (1964) Σταύρος Τορνές
18) Θηραϊκός όρθρος (1968) Σταύρος Τορνές, Κώστας Σφήκας
19) Μπαλαμός (1982) Σταύρος Τορνές
20) Αντίο Ανατολή (1976) Σταύρος Τορνές
21) Μαγική Πόλη (1954) Νίκος Κούνδουρος
22) Ο Δράκος (1956) Νίκος Κούνδουρος
23) Το Ποτάμι (1960) Νίκος Κούνδουρος
24) Οι Παράνομοι (1958) Νίκος Κούνδουρος
25) Μικρές Αφροδίτες (1967) Νίκος Κούνδουρος
26) Βόρτεξ (1967) Νίκος Κούνδουρος
27) Τα Τραγούδια της Φωτιάς (1974) Νίκος Κούνδουρος
28) Ιωάννης ο Βίαιος (1973) Τόνια Μαρκετάκη
29) Ο Γιάννης και ο Δρόμος ( 1972) Τόνια Μαρκετάκη
30) Η τιμή της Αγάπης (1984) Τόνια Μαρκετάκη
31) Το προξενιό της Άννας (1972) Παντελής Βούλγαρης
32) Ο μεγάλος Ερωτικός (1973) Παντελής Βούλγαρης
33) Χάππη Νταίη (1976) Παντελής Βούλγαρης
34) Τα Πέτρινα Χρόνια (1985) Παντελής Βούλγαρης
35) Γράμματα από την Αμερική (1972) Θανάσης Ρεντζής
36) Μαύρο + ‘Ασπρο (1973) Θανάσης Ρεντζής
37) Φίξιον (1977) Θανάσης Ρεντζής
38) Κόρπους (1979) Θανάσης Ρεντζής
39) Ηλεχτρικός Άγγελος (1981) Θανάσης Ρεντζής
40) Lacrimae Rerum (1962) Νίκος Νικολαΐδης
41) Άνευ όρων (1968) Νίκος Νικολαΐδης
42) Ευριδίκη ΒΑ 2037 (1975) Νίκος Νικολαΐδης
43) Τα κουρέλια ακόμη τραγουδούν (1979) Νίκος Νικολαΐδης
44) Γλυκιά συμμορία (1983) Νίκος Νικολαΐδης
45) Μέχρι το πλοίο (1966) Αλέξης Δαμιανός

46) Ευδοκία (1971) Νίκος Νικολαΐδης
47) Τα χρώματα της Ίριδος (1974) Νίκος Παναγιωτόπουλος
48) Οι τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας (1978) Νίκος Παναγιωτόπουλος
49) Μελόδραμα (1980) Νίκος Παναγιωτόπουλος
50) Βαριετέ (1985) Νίκος Παναγιωτόπουλος
51) Μοντέλο (1974) Κώστας Σφήκας
52) Μητροπόλεις (1975) Κώστας Σφήκας
53) Αλληγορία (1986) Κώστας Σφήκας
54) Βαγόνι Δολοφόνων (1965) Κώστας Γαβράς
55) Μακί (1967) Κώστας Γαβράς
56) Ζ (1968) Κώστας Γαβράς
57) Η ομολογία (1970) Κώστας Γαβράς
58) Κατάσταση Πολιορκίας (1972) Κώστας Γαβράς
59) Ειδικό δικαστήριο (1975) Κώστας Γαβράς
60) Οι άβυσσοι (1963) Νίκος Παπατάκης
61) Οι Βοσκοί (1967) Νίκος Παπατάκης
62) Γκλόρια Μούντι (1976) Νίκος Παπατάκης
63) Η φωτογραφία (1986) Νίκος Παπατάκης
64) Προμηθέας σε 2ο πρόσωπο (1975) Κώστας Φέρρης
65) Η Φόνισσα (1973) Κώστας Φέρρης
66) 2 φεγγάρια τον Αύγουστο (1978) Κώστας Φέρρης
67) Ρεμπέτικο (1983) Κώστας Φέρρης
68) Πρόσωπο με πρόσωπο (1966) Ροβήρος Μανθούλης
69) Les Bleus entre les dents (1973) Ροβήρος Μανθούλης
70) Ακρόπολις των Αθηνών (1960) Ροβήρος Μανθούλης
71) Ταξίδι του μέλιτος (1979) Γιώργος Πανουσόπουλος
72) Οι απέναντι (1981) Γιώργος Πανουσόπουλος
73) Μανία (1983) Γιώργος Πανουσόπουλος
74) 100 ώρες του Μάη (1963) Δήμος Θέος
75) Κιέριον (1968) Δήμος Θέος

76) Η διαδικασία (1976) Δήμος Θέος
77) Μετά 40 μέρες (1974) Φρίντα Λιάπα
78) Μια ζωή σε θυμάμαι να φεύγεις (1977)
79) Απεταξάμην (1980) Φρίντα Λιάπα
80) Οι δρόμοι της αγάπης είναι νυχτερινοί (1981) Φρίντα Λιάπα
81) Ήταν ένας ήσυχος θάνατος (1986) Φρίντα Λιάπα

Θεόδωρος Αγγελόπουλος :
Το έργο του εστιάζει σε ιστορικά θέματα και την επανάληψη της ιστορίας μέσα από αργές, στοχαστικές εικόνες και απουσία γραμμικής αφήγησης. Χρησιμοποιεί συμβολισμούς, την επανάληψη μοτίβων και την αποδόμηση του μύθου για να σχολιάσει τη νεοελληνική πραγματικότητα, με μια ρηξικέλευθη ματιά, διερευνώντας την ανθρώπινη μοίρα μέσα στο πλαίσιο της Ιστορίας. Οι ταινίες του συνδέουν το προσωπικό με το συλλογικό, εξετάζοντας πώς η ιστορία (κατοχή, εμφύλιος) επαναλαμβάνεται και σημαδεύει το παρόν, με υποδειγματική χρήση του χρόνου και του χώρου, κάνοντάς τους αφηγηματικούς ήρωες, με μεγάλες σεκάνς και αργό ρυθμό, αφήνοντας το κοινό να αναλογιστεί την έννοια της σχετικότητας και της επανάληψης. Ταυτόχρονα αναζητά το αρχαίο δράμα μέσα στην καθημερινότητα, συνδέοντας τον ήρωα με τον μύθο. Ενώ ξεκίνησε με πιο υλιστικό ρεαλισμό (π.χ., «Αναπαράσταση»), εξελίχθηκε σε μια πιο ποιητική και συμβολική γλώσσα, χωρίς να εγκαταλείπει τελείως τις Μπρεχτιανές τεχνικές, δηλαδή συναισθηματική αποστασιοποίηση του θεατή. Με μεγάλα πλάνα, αργές, σαρωτικές κινήσεις της κάμερας (πλάνα γερανού), ελάχιστους διαλόγους και μια βαθιά σύνδεση με την ελληνική ιστορία, δημιουργεί μια «ποιητική του χρόνου» όπου το παρελθόν και το παρόν θολώνουν, ενισχύοντας τη συλλογική μνήμη, τον ιστορικό στοχασμό και αποτυπώνοντας θέματα εξορίας, απώλειας και αναζήτησης νοήματος μέσα από σουρεαλιστικά, συμβολικά τοπία. Τα οπτικά του στοιχεία λειτουργούν ως μέσο αφύπνισης του κοινού, επιβάλλοντας την αναστοχαστική σκέψη πάνω στην ιστορία, την ταυτότητα και το «οπτικό ασυνείδητο». Τα χαρακτηριστικά του μεγάλα πλάνα και οι κινήσεις της κάμερας επιτυγχάνουν έναν υπνωτικό ρυθμό, επιτρέποντας στους χαρακτήρες και τις ιστορίες να ξεδιπλώνονται αργά, δίνοντας έμφαση στον χώρο και τον χρόνο. Παράλληλα η κάμερα λειτουργεί ως δραματικό υποκείμενο, παρατηρώντας στατικά ή εναλλάξ κινούμενη, μέσα σε στενούς ή αχανής χώρους, δίδοντας μια αίσθηση ότι το άτομο που παρακολουθεί είναι παρών και βυθισμένο στα υπαρξιακά ταξίδια των χαρακτήρων. Επιπλέον συμπιέζοντας ιστορικές περιόδους σε μεμονωμένα πλάνα, συνδυάζει το παρελθόν και το παρόν, αναπαριστώντας μια διαχρονική κατάσταση που συνδέει τους προσωπικούς αγώνες με το εθνικό τραύμα. Συγχρόνως τα τοπία του, συχνά απέραντα και μελαγχολικά, φέρουν βαθύ συμβολικό βάρος, αντανακλώντας εσωτερικές καταστάσεις και ιστορικές αλληγορίες, συχνά αναφερόμενοι στον ελληνικό πολιτισμό. Το «φαινόμενο σοκ» των επιδραστικών, συχνά σκληρών εικόνων, χειραγωγεί το κοινό να αντιμετωπίσει τη συλλογική μνήμη και τις ιστορικές αλήθειες, μέσω αφήγησης με οπτική ποίηση και λιτές λέξεις να ενισχύουν την ατμόσφαιρα. Τα ζωγραφικά κάδρα και εκτεταμένα ευρυγώνια πλάνα ανακινούν μια αίσθηση απεραντοσύνης και αποξένωσης, ενώ τα μινιμαλιστικά κοντινά πλάνα, αρνούνται την εύκολη συναισθηματική πρόσβαση. Θολώνοντας το παρελθόν και το παρόν, την πραγματικότητα και τη μνήμη, απεικονίζει σουρεαλιστικές αφηγήσεις που μοιάζουν με παζλ. Τέλος δημιούργησε έναν προσωπικό αλλά και παγκόσμιο κινηματογράφο, χρησιμοποιώντας ένα μοναδικό, στοχαστικό στυλ για να αντιμετωπίσει το βάρος της ιστορίας και την ανθρώπινη αναζήτηση νοήματος, αδιαμφισβήτητα αξιόλογος
καλλιτέχνης.
Αναπαράστασις (1970) Θεόδωρος Αγγελόπουλος
Ορόσημο του Νέου Ελληνικού Κύματος, που ασχολείται με μια δολοφονία στην αγροτική ελληνική ορεινή επαρχία μέσα από αποσπασματικές αναπαραστάσεις, αποκαλύπτοντας θέματα αγροτικής παρακμής, κοινωνικής κατάρρευσης και αναξιοπιστίας της αλήθειας, χρησιμοποιώντας ελάχιστους διαλόγους, εκπληκτικά γραφικά ενός άγονου τοπίου και επαναλαμβανόμενες σκηνές για να τονίσει τη στασιμότητα και το ιστορικό βάρος. Έχει επαινεθεί από τους κριτικούς για την οπτική του ποίηση και το αλληγορικό βάθος, αν και ο σκόπιμος ρυθμός και η επαναλαμβανόμενη δομή του μπορούν να σοκάρουν τους θεατές, λειτουργώντας ως μια ισχυρή μεταφορά για το ταραγμένο παρελθόν και παρόν ενός έθνους. Η ταινία επικεντρώνεται σε έναν φόνο σε ένα φτωχό χωριό, με απεικονίσεις που θυμίζουν δικαστήριο (οι «ανακατασκευές»), που ολοένα γίνονται λιγότερο κατατοπιστικές, αντικατοπτρίζοντας την έλλειψη πραγματικών απαντήσεων. Παράλληλα το έρημο, βραχώδες τοπίο της αγροτικής Ελλάδας δεν είναι απλώς ένα φόντο, ενσαρκώνει τη φτώχεια, την παρακμή και το ιστορικό βάρος που πιέζει την κοινότητα, ένα βασικό μήνυμα του Αγγελόπουλου. Το δε κοινότοπο έγκλημα γίνεται μεταφορά για την πολιτική και κοινωνική παρακμή της Ελλάδας τον 20ό αιώνα, ένα σχόλιο για την εθνική αναταραχή και διάβρωση. Ακολούθως, οι επαναλαμβανόμενες σκηνές, ο αργός ρυθμός και ο ελάχιστος διάλογος δημιουργούν μια αίσθηση αδράνειας και κυκλικής ιστορίας, υποδηλώνοντας ότι το παρελθόν επαναλαμβάνεται αέναα χωρίς επίλυση.
Ταυτόχρονα τα έντονα ασπρόμαυρα γραφικά του κινηματογραφιστή Γιώργου Αρβανίτη είναι εντυπωσιακά, προσφέροντας «όμορφες αν και κάπως καταθλιπτικές εικόνες» που τονίζουν τη ζοφερότητα. Φυσικά οι πολλαπλές αναπαραστάσεις υπογραμμίζουν πώς η αλήθεια είναι άπιαστη και χειραγωγημένη, όπως ακριβώς και η ίδια η ιστορία. Η «εικονοπλαστική ποιητική» όπου η κάμερα δεν απλώς καταγράφει αλλά ερευνά με φιλμική γλώσσα βασιζόμενη σε μεγάλα πλάνα και σε μια ρυθμική αλληλεπίδραση κίνησης και στασιμότητας, σύνθεση που αποπροσανατολίζει τα όρια μεταξύ της παρούσας δράσης και της μνήμης, αντιτιθόμενα στην συμβατική αφηγηματική τομή, με μια «χρονική εικόνα» όπου πολλαπλά επίπεδα ιστορίας και προσωπικής εμπειρίας συνυπάρχουν μέσα σε ένα μόνο κάδρο. Παρόμοια με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή αισθητική (όπως αυτή του Αντονιόνι), η ταινία χρησιμοποιεί αρχιτεκτονικά στοιχεία – πόρτες, παράθυρα και το άγριο ελληνικό τοπίο – ως μέσα πλαισίωσης. Αυτές οι «περιφραγμένες» συνθέσεις αντανακλούν την ψυχολογική ένταση και την κοινωνικοπολιτική «κλειστοφοβία» της εποχής, ενώ το σκληρό, αγροτικό ελληνικό τοπίο αντιμετωπίζεται ως ιστορικός και μυθικός τόπος, και όχι απλώς ως φόντο. Η κίνηση της κάμερας σε αυτούς τους «μη-τόπους» (μεταβατικούς χώρους) αναδεικνύει τη διάλυση της κοινωνίας με καλλιτεχνικό τρόπο. Η εικαστική της έχει επηρεάσει σημαντικά τον Ελληνικό κινηματογράφο και δίκαια θεωρείται φιλμ μεγίστου σπουδαιότητας.